11 giờ đêm. Livestream vừa tắt.
Đèn ring light (đèn vòng quay phim) còn nóng, mặt tôi còn lớp phấn chưa kịp lau. Tôi ngồi rà từng đơn, tự nhắn từng khách: “Dạ chị ơi, hàng em gói rồi ạ.” Đơn này thiếu size. Đơn kia khách đổi màu. Tin nhắn nhảy như mưa rào, mà tay thì chỉ có hai.
Xây dựng đội nhóm
Rồi màn hình điện thoại tối lại.
Trong cái màn hình tối ấy, tôi thấy mình. Một người đàn bà. Tóc rối. Vai chùng. Mắt thâm. Đang gồng.
Gương soi mặt thật, có nói dối ai bao giờ.
Tôi từng đinh ninh đội mình rời rạc là vì thiếu người. Cứ thuê thêm một tay, gánh sẽ nhẹ đi. Sai. Tôi thuê thêm — rồi rối thêm. Người mới đứng nhìn tôi loay hoay, chẳng biết bắt tay vào đâu. Doanh số lên xuống như con sóng, đêm nay cười, mai đã thắc thỏm. Người giỏi đến rồi đi. Còn tôi ở lại, ôm hết, gánh hết.
Bạn có thấy mình trong tấm gương đó không?
Người đàn bà làm chủ — sắc sảo trước ống kính mà lặng lẽ sau cánh gà. Sợ đội tan. Sợ mất vị thế. Sợ buông tay một cái là đổ.
Tôi kể chuyện này chẳng phải để than thân. Mỗi nhà một cảnh, chẳng ai giống ai. Nhưng đêm ấy, trước tấm gương tối, tôi mới dám hỏi mình một câu — và chính câu hỏi đó rẽ cả con đường:
Muốn xây dựng đội nhóm cho vững, tôi đi đổi đội trước, hay đổi chính mình trước?
Bạn không thiếu người — bạn thiếu ba thứ
Câu hỏi ấy ám tôi suốt mấy đêm. Tôi ngồi đếm đầu người trong công ty, đếm đi đếm lại, rồi thở hắt: “Phải chi có thêm vài người nữa.” Tôi thuê — và rối thêm. Người đông lên, gánh chẳng nhẹ đi một phân. Hóa ra cái tôi thiếu, không nằm ở số người. Nó nằm ở chỗ tôi chưa từng nhìn tới.
Người chỉ cho tôi chỗ ấy là — CEO một công ty may mặc xuất khẩu, hơn 25 năm điều hành, người sáng lập công ty giáo dục HẠNH PHÚC chuyên coaching (kèm cặp) và gắn kết đội nhóm. Chị nói một câu làm tôi giật mình: tổ chức của bạn không yếu vì thiếu người, mà vì thiếu ba thứ.
Thiếu tiêu chuẩn — không ai biết thế nào là “đạt”. Thiếu phối hợp — mỗi người một nhịp, va vào nhau. Thiếu niềm tin — không ai dám tin nhau, mà tin chính mình cũng không.
Cái giá của ba chỗ thiếu ấy, chị gói gọn bốn vế: lãnh đạo gồng, quản lý mệt, nhân sự rời đi, kết quả bấp bênh. Bạn đọc lại bốn vế đó mà xem — có vế nào đang gọi đúng tên nhà mình?
Đời hay bày cái nghịch lý này: người chủ giỏi nhất lại thường là người ôm nặng nhất. Thuê cả phòng người về, đêm vẫn ngồi ôm trọn việc — khác nào bày mâm cao cỗ đầy rồi tự bưng, tự dọn, tự rửa. Đông tay mà chẳng vơi được tay nào.
Ba thứ ấy — tiêu chuẩn, phối hợp, niềm tin — là tấm gương tôi soi suốt bài này. Soi từng vết một, rồi mới tới chỗ đau nhất: cả ba đều mọc ra từ một gốc. Người đứng đầu. Đây là cái khung để bạn tự soi nhà mình — mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh, không có một công thức chung cho tất cả. Ta soi vết thứ nhất trước: tiêu chuẩn.
Tấm vải không có khổ thì thợ giỏi mấy cũng cắt lệch
Hỏi bất kỳ người thợ may lành nghề nào: vải có đẹp tới đâu, mà không định khổ, không canh sợi, thì kéo có sắc mấy cũng lượn ra một đường lệch. Tấm vải ấy y hệt một đội nhóm. Người giỏi, bạn không thiếu. Cái thiếu là cái khổ — tấm thước chung để ai cầm kéo cũng biết thế nào là một đường cắt đạt.
Mà cái khổ ấy, chủ phải căng trước. Căng bằng chính mình.
Tôi nhớ cú đền hàng Vera. Khoảng ba mươi triệu, hồi tôi còn đi bán mỹ phẩm. Số tiền đủ làm một đứa con gái tự lập trắng đêm. Lúc ấy mở ra hai đường: lấp liếm cho trôi, hoặc nhận về mình mà ngẩng cao đầu. Tôi chọn đường thứ hai. Đền đủ. Buốt ruột — nhưng lưng thẳng.
Mãi sau tôi mới thấm: đêm đó tôi đâu chỉ đền tiền. Tôi đang căng khổ vải cho cả nghề mình về sau. Tiêu chuẩn chẳng phải dòng chữ treo tường cho đẹp. Nó là cái bạn chịu trả giá để giữ, đúng lúc không ai soi.
Tám năm làm thời trang, dựng THẮM ĐẶNG STORE, tôi giữ nguyên cái khổ ấy — tinh thần “bán từ tâm”: hàng sao nói vậy, không thổi, không hứa hão. Khách mua bằng đồng tiền mồ hôi — một lời quá lên là một nhát cắt lệch, mà lệch thì hỏng cả tấm.
Có một câu tôi luôn tự hỏi mỗi khi đặt quy trình: mai mình vắng mặt, người khác cứ theo cái khổ này mà làm, có ra đúng tấm áo không? Nếu không — thì đó chưa phải tiêu chuẩn. Đó mới là tài lẻ của riêng tôi.
Người chủ giỏi không phải người cắt khéo nhất. Là người dám căng cái khổ ra trước, rồi đứng đó mà giữ cho thẳng. Vải có khổ, thợ mới nên tay; chủ có chuẩn, đội mới vững lòng.
Nhưng khổ vải căng rồi mà mỗi người khâu một hướng, tấm áo vẫn không thành. Đó là vết thứ hai.
Kim một đường, chỉ một nẻo thì áo chẳng thành
Bạn đã ngồi giữa một đêm livestream chạy đỉnh bao giờ chưa? Tôi đã ngồi. Năm 2020. Đêm chốt đơn cao điểm — người lên đơn, người chốt giá, người ôm từng comment (bình luận), người soạn hàng dưới kho. Không ai giẫm chân ai. Như một dàn nhạc: mỗi người một bè, mà ra một bản. Đỉnh livestream năm ấy chạm gần 29–30 tỷ một năm.
Con số đó là chuyện của tôi, không phải lời hứa cho bạn. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh.
Nhưng điều tôi học được nằm chỗ khác. Cái dựng nên đêm ấy không phải vì tôi có lắm người giỏi. Mà vì những người giỏi ấy ăn khớp với nhau.
Bạn cứ nhìn cây kim với sợi chỉ. Kim đi đường nào, chỉ theo nẻo ấy. Kim một đằng, chỉ một nẻo — thì áo chẳng bao giờ thành. Mười thợ giỏi mà mỗi người khâu một hướng, tấm áo vẫn rách bươm. Phối hợp chẳng tự trên trời rơi xuống. Nó do người cầm kim vạch sẵn từng đường.
Với năm trăm nghìn người theo dõi mỗi kênh, bốn mươi nghìn khách trong tay, tôi ôm sao cho xuể? Quy mô tự nó buộc tôi: phải xếp đường kim mũi chỉ cho cả đội — chứ một mình tôi, dẫu mười tay cũng chẳng đủ mười việc.
Đường này tôi học từ người đi trước. Chị Trang Nhã từng cho dự án hàng cao cấp ở nhà máy Bangladesh — rồi nhiều phen dựng đội từ số 0 mà scale up (mở rộng quy mô). Chị không cúi tự khâu từng mũi. Chị vạch đường cho cả đội cùng khâu.
Đường kim trơn rồi, người đứng đầu mới rút được khỏi vai chữa cháy. Để về đúng việc của mình: cầm kim, vạch nẻo — chứ không ngồi vá từng lỗ thủng người khác để lại.
Vậy là hai vết đã soi. Còn một vết, sâu hơn cả, mà thiếu nó thì hai vết kia có lành cũng vô nghĩa.
Lửa lò mà tắt, thợ giỏi cũng lạnh lòng bỏ đi
Tiêu chuẩn dựng được. Phối hợp chạy được. Thiếu thứ thứ ba, cả guồng máy vẫn nguội tanh. Đó là niềm tin.
Niềm tin sâu hơn lương. Bạn tăng lương, người ta ở thêm dăm tháng. Bạn giữ lửa, người ta ở lại dăm năm.
Tôi học điều này từ một vết thương. Ở Maybelline, tôi là “sale chiến nhất” — bán mạnh, lăn xả, ngỡ cái ghế của mình không ai lay nổi. Rồi tôi bị đuổi. Oan. Tôi cho phép mình buồn đúng một ngày. Một ngày thôi. Sáng sau, đứng dậy.
Vì sao dậy nhanh thế? Vì tôi tự lập từ năm bảy tuổi. Cái gốc ấy, người ta lấy được cái ghế chứ lấy không nổi. Mất chỗ ngồi, tôi không mất niềm tin đặt vào chính mình.
Đây mới là tầng sâu — tầng ít ai chịu nói. Đội tin chủ là một chuyện. Chủ có tin nổi chính mình không, mới là gốc rễ. Tay chủ còn run, đội nào dám tựa? Lửa ngay trong lò mà chủ chẳng dám thổi, thợ giỏi đứng cạnh cũng lạnh sống lưng, lặng lẽ xách đồ nghề tìm bếp khác ấm hơn.
Giữ lửa chẳng phải hét cho to. Là nhất quán. Là làm thật, giữ lời, tử tế đều tay — cái tôi gọi là “bán từ tâm”, cũng đúng điều chị Trang Nhã gọi là “làm thật, giữ lời, tử tế nhất quán”. Một gốc cả thôi.
Người ta tin người trước, mới tin hàng. Khách tin bạn, mới mở ví. Thợ tin bạn, mới ở lại. Còn truyền miệng — kênh marketing (tiếp thị) rẻ nhất, mạnh nhất — chỉ tỏa ra từ một ngọn lửa được giữ tử tế, bền lâu.
Bạn đang giữ lửa cho lò của mình, hay mải đi thuê thêm thợ mà quên ngọn lửa đang lụi dưới tay?
Mắt xích còn thiếu: nâng cấp CHÍNH MÌNH trước
Ba lỗ hổng kia — tiêu chuẩn, phối hợp, niềm tin — nghe như ba câu chuyện rời nhau. Nhưng lùi một bước mà nhìn, cả ba đều chảy về một mạch. Một mạch thôi: người đứng đầu.
Tôi nói thẳng, không vòng.
Có một thời tôi bán theo bản năng. Giỏi nghề, lăn xả, ngày livestream tối soạn hàng, việc gì cũng giành làm. Tôi tưởng đó là chăm. Hóa ra là chạm trần. Đội tôi không lớn nổi — vì tôi chưa chịu lớn. Tôi đứng đó ôm hết, rồi trách sao chẳng ai gánh cùng. Bạn thấy quen không?
Bước ngoặt không nằm ở chỗ tôi thuê thêm người. Nó nằm ở chỗ tôi tự đi học — học viên thầy Phạm Thành Long (Code Vị thế cao, IPS…) — và chịu lột xác từ “người bán hàng” thành “người dẫn đường”. Tôi nâng cấp mình trước. Đội và thương hiệu mới đổi theo sau.
Chuỗi nhân-quả thật thà như vầy: bạn đổi cách dẫn, đội đổi cách theo; bạn nâng tiêu chuẩn, tổ chức nâng kết quả; bạn đổi niềm tin vào mình, đời mở cho bạn một lối khác. Không có chiều ngược. Đội không tự lớn để kéo chủ lớn theo. Cây phải bén gốc, rồi mới xòe tán.
Chỗ này tôi mượn lời chị Trang Nhã — người tôi quý ở cái thẳng: “Bạn chọn nâng cấp chính mình trước, hay tiếp tục gồng để giữ mọi thứ đứng yên?” Và một câu càng ngẫm càng thấm: “Doanh nghiệp mạnh không phải vì một người giỏi, mà vì nhiều người cùng trưởng thành.”
Lãnh đạo mà chỉ hét cho to, thì cái trống rỗng vang xa nhất. Nâng cấp mình không phải để gồng cho khéo — mà để thôi phải gồng.
Đây là nguyên tắc, không phải lời bảo đảm. Mỗi người một đường, mỗi nhà một cảnh. Nhưng thứ tự thì bất di: mình trước, đội sau.
Dành riêng cho người phụ nữ đang ôm hết: bạn được phép đặt gánh xuống
Tôi muốn quay lại tấm gương ở đầu bài. Màn hình tối lúc 11 giờ đêm, soi ra một người phụ nữ đang gồng.
Có thể đó là bạn.
Bạn giỏi. Tôi biết bạn giỏi. Trong gần 40.000 khách của tôi, hầu hết là phụ nữ — và tôi chưa gặp ai ôm hết mọi việc mà lại kém. Trái lại. Bạn ôm hết vì việc gì qua tay bạn cũng nhanh hơn, gọn hơn, chắc hơn người ta. Rồi cái khéo của bạn quay lại làm dây trói bạn. Càng giỏi, gánh càng nặng — mà bạn lại tưởng đó là phận mình.
Chị Trang Nhã có một câu tôi đọc xong phải ngồi lặng: “nhiều phụ nữ giỏi không thiếu năng lực, họ chỉ thiếu một hệ thống hỗ trợ đúng và một đội ngũ đủ vững để không phải ôm hết.”
Đọc lại câu đó đi. Chậm thôi.
Bạn không thiếu năng lực. Bạn thiếu một cái khung đỡ bạn. Vậy mà bao năm bạn cứ nghĩ tại mình chưa đủ giỏi, rồi lại lao vào gồng giỏi hơn. Thêm chút nữa. Rồi chút nữa.
Tôi viết phần này để nói điều ngược lại: nâng cấp chính mình không phải để gồng cho khéo. Mà là để THÔI gồng.
Người phụ nữ làm chủ đẹp nhất không phải lúc cõng cả thế gian trên vai. Mà là lúc dám đặt nó xuống — vì đã có tiêu chuẩn giữ chất, có người ăn khớp việc, có đội đủ tin để khỏi canh từng li. Mạnh mẽ ngoài đường, mà vẫn giữ được hơi ấm trong nhà.
Tôi vẫn tin: phụ nữ đẹp nhất là khi biết yêu chính mình. Và yêu mình, lắm khi, chỉ là cho phép mình hạ gánh xuống — mà lưng vẫn thẳng, vai vẫn kiêu.
Cầm khung này mà tự soi: 3 câu hỏi cho đội bạn ngay tuần này
Tôi không muốn bạn gấp bài lại với một bụng cảm xúc, rồi mai vẫn gồng như cũ. Cảm xúc mà không thành việc thì như tấm vải đẹp gấp mãi trong tủ — thơm thì có thơm, mà chẳng ai mặc. Phí. Nên tôi gửi bạn ba câu hỏi. Không phải để chấm điểm bạn. Để bạn tự soi đội mình, ngay tuần này.
Một — về tiêu chuẩn. Đội tôi có chung một cây thước “thế nào là đạt” không, hay mỗi người giấu một cây thước riêng trong đầu? Bạn mà ngập ngừng, lỗ hổng nằm ngay đây.
Hai — về phối hợp. Việc chuyền tay nhau có trơn không, hay cứ đến tay tôi là tắc? Hỏi cho thẳng: tôi đang là cây cầu, hay là cái nút thắt?
Ba — về niềm tin. Người của tôi có dám nói thật với tôi không? Và khẽ hơn một chút — tôi có còn tin chính mình không? Câu này hỏi nhỏ thôi, nhưng trả lời cho thật.
Ba câu, ba lỗ hổng. Soi xong, bạn biết phải nâng cấp mình ở đâu trước.
Câu hỏi thường gặp về xây dựng đội nhóm
Đội rời rạc có phải vì thiếu người? Thường là không. Thuê thêm khi chưa có tiêu chuẩn, chưa có phối hợp, chưa có niềm tin thì chỉ thêm người để cùng rối. Lấp ba lỗ hổng trước, rồi hẵng bàn chuyện tuyển.
Người lãnh đạo nên nâng cấp gì trước khi xây dựng đội nhóm? Cách mình đặt chuẩn, cách mình thiết kế phối hợp, và niềm tin vào chính mình. Đội đi theo sau, chứ không đi trước.
Phụ nữ kinh doanh nên xây đội ngũ từ đâu? Từ chỗ cho phép mình đặt gánh xuống, rồi dựng một hệ thống để đỡ thay vì ôm hết — như cách vẫn đồng hành cùng các nữ doanh nhân.
Mất bao lâu để đội nhóm vững lên? Không có mốc chung. Mỗi doanh nghiệp một xuất phát điểm; điều đổi trước tiên và nhanh nhất luôn là cách người đứng đầu đặt chuẩn và giữ lời — phần còn lại thấm dần theo sau.
Đọc đến đây mà thấy mình trong đó, thì mình gặp nhau là có duyên. Tôi không hứa biến bạn thành tôi — đời chỉ cần một Thắm Đặng là đủ, còn bạn phải là phiên bản đắt giá nhất của chính bạn. Tôi chỉ hứa đi cùng bạn thật lòng, “bán từ tâm”, trên hành trình phát triển bản thân – phong cách sống – học tập – kinh doanh dành cho phụ nữ. Kết nối với Thắm Đặng, để bạn bớt một đêm ngồi gồng trước màn hình tối.
Về tác giả: Thắm Đặng — Người sáng lập & Chủ tịch THẮM ĐẶNG STORE; người dẫn đường về năng lượng – phong cách sống – học tập – phát triển. Hơn 10 năm bán hàng & kinh doanh (9 năm mỹ phẩm + 8 năm thời trang), đỉnh livestream khoảng 29–30 tỷ/năm (2020), gần 500.000 follower (người theo dõi) mỗi kênh, khoảng 40.000 khách hàng đồng hành. Tinh thần xuyên suốt: “bán từ tâm”.